Ốc bươu vàng: Quá trình sinh trưởng và biện pháp phòng trừ

Ốc bươu vàng được du nhập vào Việt Nam từ những năm 1985-1988 với mục đích làm thức ăn. Tuy nhiên, cho đến thời điểm này ốc bươu vàng đã trở thành một trong những sinh vật gây hại nghiêm trọng nhất cho nền nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các vùng canh tác lúa. Để có các biện pháp phòng trừ hiệu quả việc hiểu rõ quá trình sinh trưởng của ốc bươu vàng là vô cùng cần thiết. 

1. Đặc điểm sinh học, hình thái của ốc bươu vàng

– Trứng ốc bươu vàng: Khi mới đẻ có màu hồng đậm, sắp nở (khoảng 5 ngày) chúng chuyển màu hồng nhạt rơi xuống nước, sau 2 ngày vỏ ốc cứng lại rồi bò trong nước.

– Ốc non: Ăn tảo, các mầm lúa, lá cây mềm, chúng ăn phàm nên lớn rất nhanh, khoảng 60 ngày ốc trưởng thành, 2 – 3 ngày sau lại bắt cặp.

– Ốc cái: Có mai lõm vào trong, miệng hơi loe hơn con đực, ốc cái đẻ trứng vào chiều mát hoặc sáng sớm. 

2. Quá trình sinh trưởng của ốc bươu vàng

Ốc bươu vàng thuộc nhóm thụ tinh trong, thường đẻ trứng vào chiều tối. Khi đẻ leo lên giá thể cao trên mặt nước, trứng bám thành chùm, màu hồng. 

Ốc bươu vàng có tốc độ sinh sản rất nhanh. Chúng đẻ trứng thành từng ổ, mỗi ổ khoảng 200 – 300 trứng trong khoảng 3 giờ. 

Nếu điều kiện thích hợp, số lượng trứng có thể lên tới 500 – 600 trứng/ổ. Mỗi chu kỳ đẻ của chúng gồm 10 – 12 ổ, nên số lượng lên tới khoảng 1.000 – 1.200 trứng/ tháng. Tỉ lệ nở khoảng 70%, tỉ lệ sống sau 10 ngày tuổi khoảng 80%. Tuổi thành thục sớm 100 ngày, thời gian tái phát dục ngắn, khoảng 3 ngày. Tuổi thọ 2 – 4 năm. 

Sau 7 – 15 ngày, trứng sẽ nở thành ốc non. Giai đoạn ốc non phát triển từ 15 – 25 ngày, sau đó là giai đoạn ốc lớn (26 – 59 ngày). 

Ốc non nở, rơi xuống nước, nổi lập lờ trên mặt nước, lớn rất nhanh và trở thành kẻ phàm ăn. Giai đoạn phá hoại mạnh nhất khi ốc đạt 10 – 40 mm.

Ốc bươu vàng giao phối với ốc bươu bản địa, ốc lác. Lai tạo thế hệ ốc mới có đặc tính khác biệt như: Mài ốc cứng hơn (kế thừa từ ốc bản địa), cấu trúc vỏ, màu trứng, kích cỡ trứng, đặc điểm khi sinh sản giống với ốc bươu vàng “gốc”. Đây cũng là nguyên nhân chính dẫn đến ốc bản địa dần biến mất.

3. Đặc điểm sinh thái và cách thức gây hại của ốc bươu vàng

Ốc bươu vàng có thể sống dưới nước hay trên cạn nhờ. Chúng có thể sống nhiều tháng trong điều kiện khô hạn bằng cách đóng nắp và vùi sâu trong đất, nên giai đoạn này được gọi là khoảng thời gian ngủ của ốc. Khi gặp nước, chỉ cần một đêm là chúng hoạt động trở lại bình thường. Đặc biệt, chúng có thể tồn tại trong môi trường ô nhiễm, thiếu oxy nhờ có ống thở. 

Ở Việt Nam, một số nghiên cứu cho thấy ốc bươu vàng ăn khoảng 20 loài thực vật, trong đó có lúa non, tảo, bèo, cây mọng nước… và các chất hữu cơ mục nát. 

Ốc bươu vàng thường cắn ngang cây lúa non hay chồi non từ ngay sau khi sạ cho đến khi cây lúa được 30 ngày tuổi, hoạt động chủ yếu vào sáng sớm, chập tối và ban đêm. Đây là giai đoạn thiệt hại nặng nhất. Trên ruộng lúa, các dấu hiệu nhận thấy ốc bươu vàng gây hại là: mất cây – làm cho lá, thân cây lúa nổi trên mặt nước hoặc cây lúa đứt ngang thân.

Các nghiên cứu cho thấy, 1 con ốc bươu vàng (2 – 3 cm)/ m2 gây hại trong giai đoạn 3 – 20 ngày sau sạ sẽ làm giảm 15 – 20% năng suất lúa. Nếu mật độ 6 – 10 con ốc bươu vàng /m2 thì ruộng lúa sạ sẽ mất trắng sau 1 ngày đêm.

4. Biện pháp phòng trừ ốc bươu vàng trên đồng ruộng

Ốc bươu vàng được xem là một trong những đối tượng dịch hại đáng báo động trên đồng ruộng. Để hạn chế ốc bươu vàng, cần áp dụng nhiều biện pháp tổng hợp như sau:

4.1 Xử lý kỹ đất trước khi gieo trồng:

– Làm đất kỹ bằng phẳng, tránh chỗ trũng nước.

– Bắt ốc và ổ trứng bằng tay vào buổi sáng sớm.

– Đánh rãnh thoát nước (25 x 5 cm) cách nhau 10 – 15 m giúp ốc bươu vàng tập trung để thu gom bằng tay hay xử lý thuốc ốc thuận tiện hơn.

– Đặt lưới, phên tre chặn mương nước vào ruộng, ngăn ốc xâm nhập và bắt ốc dễ dàng.

4.2 Biện pháp sinh học

– Sử dụng thức ăn như lá khoai, rau muống… dẫn dụ ốc tập trung đến ăn để dễ thu gom.

– Dùng cây xương rồng, cành lá đu đủ, lá thầu dầu, lá mướp, xơ mít, thân lá khoai mì chặt thả xuống nước, nhựa cây dẫn dụ ốc làm ốc say, nổi lên mặt nước giúp thu nhặt ốc dễ dàng hơn.

– Sử dụng vôi bột để diệt trừ ốc bươu vàng hại lúa, liều dùng 500kg/ha. Có thể xử lý vôi kết hợp với bón lót lân vào giai đoạn chuẩn bị ruộng.

4.3 Biện pháp hóa học

Những ruộng lúa có mật độ ốc cao nên sử dụng các loại thuốc diệt ốc bươu vàng. Với loại thuốc đặc trị này sẽ giúp tiêu diệt đáng kể ốc bươu vàng cũng như ngăn chặn quá trình sinh sản của chúng. Bà con cần lưu ý tuân thủ các quy định bảo vệ thực vật khi sử dụng.

Ốc bươu vàng đã và đang là mối đe dọa lớn của bà con nông dân mỗi khi vụ mùa tới. Việc chủ động nắm bắt các kiến thức về ốc bươu vàng đặc biệt là quá trình sinh trưởng của chúng để đưa ra các giải pháp diệt trừ là thật sự cần thiết. Mong rằng với những kiến thức vừa chia sẻ trên sẽ giúp ích nhiều cho bà con. Chúc bà con mùa vàng bội thu.