RỆP SÁP: QUÁ TRÌNH SINH TRƯỞNG, ĐẶC ĐIỂM GÂY HẠI VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ 

Rệp sáp hay còn gọi là rệp sáp cam quýt không chỉ ký sinh trên cây cam, quýt mà còn gây hại chủ yếu trên các cây công nghiệp như cà phê – có thể làm chết cây non; ca cao, hồ tiêu, dừa, khóm và các cây khác như nho, chuối, xoài, gừng, tất cả loài hoa, rau… với thiệt hại cực kỳ nghiêm trọng. Cùng tìm hiểu quá trình sinh trưởng của rệp sáp, đặc điểm gây hại và các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

1. QUÁ TRÌNH SINH TRƯỞNG CỦA RỆP SÁP

Rệp sáp là loài côn trùng ăn tạp có thể gây hại trên 2.000 loại cây trồng và cỏ dại.  Vòng đời của rệp sáp trung bình 40 – 50 ngày. Vòng đời của rệp cái từ lúc là trứng chuyển sang ấu trùng, sau đó thành rệp sáp khoảng 115 ngày. Còn rệp sáp đực ngắn hơn rất nhiều, chỉ khoảng 27 ngày.

Thời tiết nắng nóng, đặc biệt là vào mùa hè, nhiệt độ không khí tăng cao tạo điều kiện để rệp sáp sinh sôi nhanh nhất, với tỉ lệ thành công trên 91%. Tốc độ sinh sản rất nhanh, mỗi lần sinh có thể đẻ từ 200 đến 250 trứng.

Trứng dài khoảng 0,3 mm. Con cái đẻ nhiều trứng trên cây. Các khối trứng này, được bao phủ bởi các lớp sợi sáp bông, mịn. Mỗi ổ trứng có thể chứa tới 20 trứng bóng màu vàng nhạt, hồng, hoặc hổ phách.

Ấu trùng tuổi đầu tiên được gọi là sâu bướm. Nó có màu vàng với đôi mắt đỏ và có lớp phủ sáp. Ấu trùng cái giống với con cái trưởng thành, trong khi ấu trùng đực dài hơn và hẹp hơn. Khi phát triển, ấu trùng cái trải qua nhiều giai đoạn hơn con đực và con đực trải qua giai đoạn tiền nhộng. Ấu trùng đực xây dựng một cái kén bông để hóa nhộng, còn con cái thì không.

Rệp sáp non có hình bầu dục. Khi mới nở có màu vàng hồng, di chuyển rất nhanh. Sau khi nở vài ngày trên mình rệp xuất hiện một lớp sáp màu trắng. Khi rệp càng lớn thì khả năng di chuyển càng giảm dần, đặc biệt là rệp trưởng thành hầu như không di chuyển.

Rệp sáp trưởng thành: Cơ thể có hình oval hơi tròn, chiều dài 2,5 – 3,5 mm, chiều rộng 1,8 – 2,0 mm, xung quanh cơ thể có 18 cặp tua ngắn, cặp thứ 17 dài hơn các cặp khác. Trên cơ thể của rệp sáp có nhiều bột sáp trắng nhưng vẫn còn vệt ngang theo ngấn các đốt. Nếu gạt bỏ lớp bột sáp ra cơ thể rệp sáp có màu hồng nhạt, nâu nhạt hay vàng nâu.

2. ĐẶC ĐIỂM GÂY HẠI CỦA RỆP SÁP

Rệp sáp sinh sống gây hại ở chùm quả, mặt dưới lá, nách lá, cành tiêu và ngay cả ở dưới rễ. Chúng chích hút nhựa làm chùm quả héo rụng non và tạo điều kiện, môi trường cho nấm muội phát triển làm đen vỏ quả, mặt lá, ảnh hưởng đến quang hợp. 

Tùy theo các giai đoạn sinh trưởng của rệp sáp thì sẽ có những đặc điểm và mức độ gây hại khác nhau:

• Giai đoạn rệp ký sinh: Nơi tập trung đông nhất ở gốc cây, gần mặt đất hoặc khe rãnh của rễ. Giai đoạn này rệp sáp gây hại cho rễ từ khi còn non, khiến cho cây mất đi dưỡng chất, chuyển sang màu vàng cho đến chết. Sau đó rệp trưởng thành có thể bò sang các cây bên cạnh.
• Giai đoạn rệp sáp trưởng thành: Đeo bám trên những cuống hoa, tán lá, quả, khiến các chất dinh dưỡng không nuôi được quả, teo tóp, kém phát triển.

Rệp sáp có loài kiến cộng sinh bằng cách kiến đen tha rệp từ nơi này sang nơi khác, từ cây này sang cây khác mỗi khi chỗ rệp đang chích hút đã cạn kiệt nhựa. Ngược lại, trong chất bài tiết của rệp có chứa nhiều chất đường mật làm thức ăn cho kiến.

Rệp có thể phát tán xa hơn nhờ các tác nhân như: gió, động vật hoặc thông qua các hoạt động canh tác như cắt tỉa hay thu hoạch.

3. BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ RỆP SÁP HIỆU QUẢ

Trong môi trường và điều kiện khí hậu thuận lợi, rệp sáp sinh trưởng nhanh và gây hại đáng kể đến nông sản cũng như cây trồng. Vì vậy bà con nên triển khai áp dụng các biện pháp phòng trừ sớm, nhanh và dứt khoát khi mầm bệnh gia tăng nhanh, khó kiểm soát. Dưới đây là một số giải pháp hiệu quả:

• Cắt tỉa các vùng lá cành cây đang bị bệnh, nếu hoa, quả bị nhiễm quá nặng cũng bỏ, để tránh lây lan. 
• Phát quang cỏ dại xung quanh vườn, thường xuyên vệ sinh, tránh tạo điều kiện cho rệp sáp phát tán.
• Tuân thủ chế độ bón phân cân đối và có lịch trình để nâng cao sức đề kháng cho cây
• Sử dụng nước rửa chén, cách dân gian: Chuẩn bị 10ml nước rửa chén, 2 muỗng dầu ăn, 1,5 lít nước. Trộn hỗn hợp này lại với nhau, sau đó phun lên hết thân, cành, mặt trên, mặt dưới của lá, để tránh hiện tượng bỏ sót rệp sáp khiến bệnh lây lan. Tốt nhất nên xịt vào khoảng từ lúc giờ sáng là thời điểm tốt nhất. Kéo dài mỗi tuần 1 -2 lần để đạt hiệu quả tốt hơn
• Sử dụng chế phẩm sinh học, hóa học: Khi mật độ rệp sáp lớn và có chiều hướng tăng nhanh, bà con nên sử dụng các chế phẩm sinh học và hóa học để phun diệt trừ. Lưu ý cần tuân theo quy định bảo vệ thực vật và hướng dẫn của nhà sản xuất để tránh kháng thuốc.

Không khó để nhận ra rệp sáp tại các nhà vườn đặc biệt khi tiết trời chuyển từ xuân sang hè, khí hậu nắng nóng. Chúng gây hại từ ít đến nhiều thậm chí là chết cây. Vì vậy chủ động phòng tránh rệp sáp nên được bà con ưu tiên hàng đầu. Chúc bà con đạt hiệu quả năng suất cao.